01-Lower-Than-the-Angels.srt Polish (pl) subtitles

Subtitle preview:

1
00:00:16,000 --> 00:00:21,999
Aby, w przeciwieństwie do nich,
nie był figurą w krajobrazie,

2
00:00:22,000 --> 00:00:25,000
on jest tym, który kształtuje krajobraz.

3
00:00:32,000 --> 00:00:35,000
To jest Ocean Spokojny.

4
00:00:37,000 --> 00:00:39,999
Indianie z Kalifornii zwykli mawiać,

5
00:00:40,000 --> 00:00:44,999
że podczas pełni księżyca ryby
wychodziły i tańczyły na tych plażach.

6
00:00:45,000 --> 00:00:49,999
I to prawda, że istnieje lokalna
odmiana ryby, grunion,

7
00:00:50,000 --> 00:00:56,999
która wychodzi z wody i składa jaja
powyżej linii przypływu.

8
00:00:57,000 --> 00:01:00,999
Samice zakopują się ogonem
w piasku,

9
00:01:01,000 --> 00:01:06,999
a samce wirują lub tańczą wokół nich
i zapładniają jaja podczas składania.

10
00:01:07,000 --> 00:01:14,999
Pełnia księżyca jest ważna, ponieważ daje
dziewięć lub dziesięć dni między tymi wysokimi

11
00:01:15,000 --> 00:01:19,000
przypływami a następnymi, które
z powrotem zmyją wylęgnięte ryby do morza.

12
00:01:25,000 --> 00:01:30,999
Każdy krajobraz na świecie jest pełen
tych dokładnych i pięknych adaptacji,

13
00:01:31,000 --> 00:01:38,000
dzięki którym zwierzę dopasowuje się
do swojego środowiska jak trybik do trybika.

14
00:01:39,000 --> 00:01:48,999
Miliony lat ewolucji ukształtowały
gruniona, aby idealnie pasował do pływów.

15
00:01:49,000 --> 00:01:54,000
Ale natura, czyli ewolucja, nie dopasowała
człowieka do żadnego konkretnego środowiska.

16
00:01:55,000 --> 00:02:01,000
Wręcz przeciwnie, w porównaniu z grunionem,
ma on raczej prymitywny zestaw przetrwania.

17
00:02:02,000 --> 00:02:05,999
A jednak to jest paradoks
ludzkiej kondycji,

18
00:02:06,000 --> 00:02:11,000
który dopasowuje go do wszystkich środowisk.

19
00:02:12,000 --> 00:02:19,999
Jego wyobraźnia, rozum,
emocjonalna subtelność i wytrzymałość,

20
00:02:20,000 --> 00:02:25,999
umożliwiają mu nie akceptowanie
środowiska, ale jego zmianę.

21
00:02:26,000 --> 00:02:34,999
Ta seria wynalazków, dzięki którym człowiek,
z epoki na epokę, przekształcał środowisko,

22
00:02:35,000 --> 00:02:42,999
to inny rodzaj ewolucji,
nie biologicznej, ale kulturowej.

23
00:02:43,000 --> 00:02:51,000
Nazywam tę genialną sekwencję
kulturalnych szczytów Drogą Człowieka.

24
00:03:46,000 --> 00:03:49,999
Oczywiście, jest kuszące, bardzo kuszące
dla naukowca,

25
00:03:50,000 --> 00:03:56,000
aby mieć nadzieję, że najbardziej
oryginalne osiągnięcia umysłu są też najnowsze.

26
00:03:57,000 --> 00:04:00,999
I rzeczywiście, mamy powody,
by być dumnym z niektórych współczesnych prac.

27
00:04:01,000 --> 00:04:05,999
Pomyśl o rozszyfrowaniu kodu dziedziczności
w spiralnym DNA.

28
00:04:06,000 --> 00:04:11,000
Albo o pracy nad szczególnymi
zdolnościami ludzkiego mózgu.

29
00:04:12,000 --> 00:04:17,000
Pomyśl o filozoficznym wglądzie, który
dostrzegł teorię względności.

30
00:04:18,000 --> 00:04:22,000
Albo o drobnych zachowaniach materii
w skali atomowej.

31
00:04:23,000 --> 00:04:25,999
Jednak ludzkie osiągnięcia,
a w szczególności nauka,

32
00:04:26,000 --> 00:04:30,000
nie są muzeum skończonych konstrukcji.

33
00:04:31,000 --> 00:04:38,999
To postęp, w którym pierwsze eksperymenty
alchemików również mają formujące miejsce.

34
00:04:39,000 --> 00:04:44,999
I wyrafinowana arytmetyka, którą majscy
astronomowie Ameryki Środkowej wynaleźli

35
00:04:45,000 --> 00:04:48,000
dla siebie, niezależnie od Starego Świata.

36
00:04:57,000 --> 00:05:00,999
Kamieniarka Machu Picchu w Andach,

37
00:05:01,000 --> 00:05:03,000
i geometria Alhambry,

38
00:05:04,000 --> 00:05:08,999
są konstrukcjami równie uderzającymi
i ważnymi dla ich ludów,

39
00:05:09,000 --> 00:05:11,000
jak architektura DNA dla nas.

40
00:05:13,000 --> 00:05:15,999
W każdej epoce jest punkt zwrotny,

41
00:05:16,000 --> 00:05:20,000
nowy sposób postrzegania i potwierdzania
spójności świata.

42
00:05:21,000 --> 00:05:27,000
Jest zamrożony w posągach na Wyspie
Wielkanocnej, które zatrzymują czas.

43
00:05:30,000 --> 00:05:31,999
Oraz w średniowiecznych zegarach w Europie,

44
00:05:32,000 --> 00:05:38,000
które kiedyś również wydawały się
mówić ostatnie słowo o niebiosach na zawsze.

45
00:05:44,000 --> 00:05:47,999
Nie ma nic w nowoczesnej chemii
bardziej nieoczekiwanego

46
00:05:48,000 --> 00:05:50,999
niż łączenie stopów o nowych
właściwościach -

47
00:05:51,000 --> 00:05:55,999
to zostało odkryte około
narodzin Chrystusa w Ameryce Południowej

48
00:05:56,000 --> 00:05:59,000
i na długo przed tym w Azji.

49
00:06:02,000 --> 00:06:05,999
Rozszczepianie i łączenie atomu
wywodzi się koncepcyjnie

50
00:06:06,000 --> 00:06:08,999
z odkrycia dokonanego w prehistorii,

51
00:06:09,000 --> 00:06:14,999
że kamień i cała materia ma strukturę,
wzdłuż której można ją rozszczepiać

52
00:06:15,000 --> 00:06:17,000
i składać w nowe układy.

53
00:06:19,000 --> 00:06:25,000
Człowiek dokonał biologicznych
wynalazków niemal równie wcześnie -

54
00:06:27,000 --> 00:06:29,999
jak rolnictwo. Udomowienie dzikiej
pszenicy, na przykład,

55
00:06:30,000 --> 00:06:36,000
i nieprawdopodobny pomysł
oswojenia, a potem jazdy konnej.

56
00:06:42,000 --> 00:06:47,000
Zatem te programy lub eseje

57
00:06:48,000 --> 00:06:52,999
to podróż przez historię intelektualną,

58
00:06:53,000 --> 00:06:58,999
osobista podróż do najważniejszych
osiągnięć człowieka,

59
00:06:59,000 --> 00:07:05,000
do tego, co poeta Yeats nazwał
"pomnikami niestarzejącego się intelektu".

60
00:07:10,000 --> 00:07:11,999
Od czego należałoby zacząć?

61
00:07:12,000 --> 00:07:16,000
Od stworzenia,
od stworzenia samego człowieka.

62
00:07:18,000 --> 00:07:19,999
Charles Darwin wskazał drogę.

63
00:07:20,000 --> 00:07:26,000
Jest już prawie pewne, że człowiek
ewoluował po raz pierwszy w Afryce,

64
00:07:27,000 --> 00:07:34,000
w pobliżu równika. To możliwy obszar,
dolina rzeki Omo w Etiopii,

65
00:07:36,000 --> 00:07:40,999
niedaleko jeziora Rudolfa. Starożytne
opowieści umieszczały stworzenie

66
00:07:41,000 --> 00:07:44,000
człowieka w złotym wieku i
pięknym, legendarnym krajobrazie.

67
00:07:46,000 --> 00:07:51,999
Gdybym miał opowiadać historię
Księgi Rodzaju teraz, powinienem

68
00:07:52,000 --> 00:07:57,000
stać w Ogrodzie Eden. Ale to
oczywiście nie jest Ogród Eden.

69
00:07:58,000 --> 00:08:01,999
A jednak jestem w pępku świata,

70
00:08:02,000 --> 00:08:09,000
w miejscu narodzin człowieka, tutaj,
w Wschodnioafrykańskim Ryfcie,

71
00:08:11,000 --> 00:08:16,000
blisko równika. A jeśli to kiedyś był
Ogród Eden, to dlaczego usechł miliony

72
00:08:19,000 --> 00:08:25,000
lat temu? Wybrałem to miejsce,
ponieważ ma unikalną strukturę.

73
00:08:27,000 --> 00:08:32,999
W tej dolinie przez ostatnie
cztery miliony lat osadzały się,

74
00:08:33,000 --> 00:08:39,999
warstwa po warstwie... pyłu wulkanicznego.

75
00:08:40,000 --> 00:08:43,999
Cztery miliony lat temu, trzy miliony
lat temu,

76
00:08:44,000 --> 00:08:49,000
ponad dwa miliony lat temu,
nieco poniżej dwóch milionów lat temu.

77
00:08:50,000 --> 00:08:53,999
A potem Rift Valley się wybrzuszyła,

78
00:08:54,000 --> 00:09:02,000
tak, że teraz tworzy mapę w czasie,
którą widzimy rozciągającą się w dali.

79
00:09:03,000 --> 00:09:05,999
Te klify to warstwy na krawędzi.

80
00:09:06,000 --> 00:09:10,999
Na pierwszym planie, najniższy poziom,
cztery miliony lat.

81
00:09:11,000 --> 00:09:16,000
A za tym, następny najniższy,
ponad trzy miliony lat.

82
00:09:17,000 --> 00:09:21,999
Szczątki stworzenia podobnego do
człowieka pojawiają się za tym,

83
00:09:22,000 --> 00:09:25,000
i szczątki zwierząt, które żyły
w tym samym czasie.

84
00:09:26,000 --> 00:09:32,000
Zwierzęta są zaskoczeniem, ponieważ
okazuje się, że tak niewiele się zmieniły.

85
00:09:33,000 --> 00:09:35,999
To jest antylopa topi teraz.

86
00:09:36,000 --> 00:09:42,999
Przodek człowieka, który polował
na jego przodka dwa miliony lat temu,

87
00:09:43,000 --> 00:09:45,000
od razu rozpoznałby topi dzisiaj,

88
00:09:46,000 --> 00:09:52,000
ale nie rozpoznałby dzisiejszego
łowcy, czarnego czy białego, jako

89
00:09:54,000 --> 00:09:58,000
swojego potomka. (Krzyki i krakanie
ptaków)

90
00:10:03,000 --> 00:10:08,000
Wśród zwierząt łowca zmienił się
niewiele, podobnie jak ofiara.

91
00:10:09,000 --> 00:10:11,999
Serwal jest nadal potężny w pogoni,

92
00:10:12,000 --> 00:10:15,000
a oryks jest nadal szybki w locie.

93
00:10:16,000 --> 00:10:22,000
Obydwa utrwalają te same relacje
między swoimi gatunkami, jak dawno temu.

94
00:10:25,000 --> 00:10:29,999
Ewolucja człowieka rozpoczęła się,
gdy klimat Afryki zmienił się w suszę.

95
00:10:30,000 --> 00:10:34,000
Jeziora się skurczyły,
lasy przerzedziły się w sawannę.

96
00:10:36,000 --> 00:10:40,999
Kiedy zwierzęta takie jak zebra
Grevy'ego przystosowały się do suchej

97
00:10:41,000 --> 00:10:44,999
sawanny, stała się ona pułapką
w czasie, jak i w przestrzeni.

98
00:10:45,000 --> 00:10:50,000
Zostały tam, gdzie były i w dużej
mierze takie, jakie były.

99
00:10:53,000 --> 00:10:58,999
Najwdzięczniej przystosowanym ze
wszystkich tych zwierząt jest z pewnością

100
00:10:59,000 --> 00:11:04,000
gazela Granta, jednak ten uroczy
skok nigdy nie wyprowadził jej z sawanny.

101
00:11:16,000 --> 00:11:25,000
Na spieczonym, afrykańskim krajobrazie,
jak ten w Omo, człowiek postawił stopę.

102
00:11:26,000 --> 00:11:31,000
To wydaje się prozaicznym sposobem
na rozpoczęcie wznoszenia się człowieka.

103
00:11:32,000 --> 00:11:34,000
A jednak jest to kluczowe.

104
00:11:39,000 --> 00:11:46,000
Dwa miliony lat temu,
pierwszy pewny przodek człowieka,

105
00:11:47,000 --> 00:11:52,999
chodził ze stopą, która jest niemal
nierozróżnialna od stopy współczesnego.

106
00:11:53,000 --> 00:11:58,999
Faktem jest, że kiedy postawił stopę
na ziemi i wyprostował się,

107
00:11:59,000 --> 00:12:09,000
człowiek zobowiązał się do nowej integracji
życia, a zatem i kończyn.

108
00:12:13,000 --> 00:12:16,000
Oczywiście, należy skoncentrować się
na głowie.

109
00:12:17,000 --> 00:12:23,000
Tak to wyglądało
ponad dwa miliony lat temu.

110
00:12:25,000 --> 00:12:28,000
To historyczna czaszka.

111
00:12:29,000 --> 00:12:33,999
Znaleziono ją nie tutaj, w Omo, lecz na
południe od równika, w miejscu zwanym Taung

112
00:12:34,000 --> 00:12:39,000
przez anatoma o nazwisku Raymond Dart.

113
00:12:40,000 --> 00:12:47,000
To dziecko, pięć do sześciu lat,
a czaszka jest mocno skręcona,

114
00:12:49,000 --> 00:12:54,000
jednak Dart natychmiast rozpoznał
dwie niezwykłe cechy.

115
00:12:56,000 --> 00:13:01,000
Jedną z nich jest foramen magnum -

116
00:13:02,000 --> 00:13:11,000
to otwór w czaszce, przez który rdzeń
kręgowy przechodzi do mózgu - jest pionowy,

117
00:13:12,000 --> 00:13:18,000
więc to było dziecko, które trzymało głowę.

118
00:13:21,000 --> 00:13:22,999
A drugą są zęby.

119
00:13:23,000 --> 00:13:24,999
Zęby zawsze są wymowne.

120
00:13:25,000 --> 00:13:29,000
Są małe, są kwadratowe.

121
00:13:30,000 --> 00:13:32,999
To wciąż mleczne zęby dziecka.

122
00:13:33,000 --> 00:13:39,999
To nie są wielkie kły bojowe,
które mają małpy.

123
00:13:40,000 --> 00:13:43,999
Oznacza to, że to było stworzenie,

124
00:13:44,000 --> 00:13:49,000
które miało żerować rękami,
a nie ustami,

125
00:13:50,000 --> 00:13:57,999
które prawdopodobnie jadło surowe mięso
i prawie na pewno wytwarzało narzędzia,

126
00:13:58,000 --> 00:14:06,000
narzędzia otoczakowe, kamienne siekacze,
aby je rzeźbić, polować.

127
00:14:10,000 --> 00:14:15,000
Dart nazwał to stworzenie Australopithecus.

128
00:14:17,000 --> 00:14:21,999
To nie jest nazwa, którą lubię.
Oznacza po prostu "południowa małpa".

129
00:14:22,000 --> 00:14:29,000
Dla mnie małe dziecko Australopithecus
ma osobistą historię.

130
00:14:30,000 --> 00:14:35,999
W 1950 roku, kiedy jego człowieczeństwo
wcale nie było akceptowane,

131
00:14:36,000 --> 00:14:41,000
poproszono mnie o wykonanie obliczeń.

132
00:14:42,000 --> 00:14:46,999
Czy mógłbym połączyć pomiar
wielkości zębów z ich kształtem,

133
00:14:47,000 --> 00:14:53,000
aby odróżnić je od zębów małp?

134
00:14:55,000 --> 00:15:02,000
Nigdy nie trzymałem w rękach czaszki
kopalnej i wcale nie byłem ekspertem od zębów.

135
00:15:03,000 --> 00:15:06,000
Ale to całkiem dobrze zadziałało.

136
00:15:07,000 --> 00:15:15,000
I przekazało mi poczucie ekscytacji,
które pamiętam w tej chwili.

137
00:15:18,000 --> 00:15:22,999
Ja, mając ponad 40 lat, spędziwszy życie

138
00:15:23,000 --> 00:15:28,000
na robieniu abstrakcyjnej matematyki
o kształtach rzeczy,

139
00:15:29,000 --> 00:15:33,000
nagle zobaczyłem, jak moja wiedza sięga
dwa miliony lat wstecz

140
00:15:34,000 --> 00:15:37,000
i oświetla reflektorem historię człowieka.

141
00:15:39,000 --> 00:15:40,999
To było fenomenalne.

142
00:15:41,000 --> 00:15:49,999
I od tego momentu byłem całkowicie
zaangażowany w myślenie o tym, co czyni

143
00:15:50,000 --> 00:15:52,999
człowieka tym, kim jest, w pracy
naukowej, którą od tego czasu wykonałem,

144
00:15:53,000 --> 00:15:57,000
w literaturze, którą napisałem,
i w tych programach.

145
00:16:03,000 --> 00:16:07,999
Nie wiem, jak dziecko z Taung zaczęło życie,

146
00:16:08,000 --> 00:16:13,000
ale dla mnie pozostaje ono pierwotnym
niemowlęciem,

147
00:16:14,000 --> 00:16:20,000
od którego rozpoczęła się cała przygoda.

148
00:16:23,000 --> 00:16:30,000
Ludzkie dziecko, istota ludzka,
to mozaika zwierzęcia i anioła.

149
00:16:31,000 --> 00:16:36,999
Na przykład, odruch, który powoduje, że
dziecko kopie, jest już obecny w łonie.

150
00:16:37,000 --> 00:16:38,000
Każda matka to wie.

151
00:16:39,000 --> 00:16:40,999
I to jest obecne u wszystkich kręgowców.

152
00:16:41,000 --> 00:16:45,999
Tutaj, w wieku 11 miesięcy, popycha dziecko
do raczkowania.

153
00:16:46,000 --> 00:16:50,000
To wprowadza nowe ruchy, a one potem
układają i utrwalają

154
00:16:51,000 --> 00:16:54,999
ścieżki w mózgu, móżdżku,

155
00:16:55,000 --> 00:16:59,999
które ukształtują cały repertuar
subtelnych, złożonych ruchów

156
00:17:00,000 --> 00:17:04,000
i uczynią je dla niego drugą naturą.

157
00:17:07,000 --> 00:17:09,999
Teraz kontrolę przejmuje móżdżek.

158
00:17:10,000 --> 00:17:14,999
Wszystko, co świadomy umysł musi zrobić,
to wydać polecenie,

159
00:17:15,000 --> 00:17:19,000
a w wieku 14 miesięcy polecenie brzmi:
"Wstań".

160
00:18:38,000 --> 00:18:42,999
Jakie fizyczne dary człowiek musi dzielić
ze zwierzętami?

161
00:18:43,000 --> 00:18:45,999
A jakie dary czynią go innym?

162
00:18:46,000 --> 00:18:46,999
(Strzał z pistoletu startera)

163
00:18:47,000 --> 00:18:52,000
Początkowa reakcja biegacza jest taka sama,
jak reakcja ucieczki gazeli.

164
00:18:53,000 --> 00:18:56,000
W akcji wydaje się być czystym zwierzęciem.

165
00:18:57,000 --> 00:19:00,000
Tętno wzrasta.

166
00:19:02,000 --> 00:19:05,999
Serce pompuje pięć razy więcej krwi niż
zwykle

167
00:19:06,000 --> 00:19:10,000
i 90% z niej trafia do mięśni.

168
00:19:11,000 --> 00:19:16,999
Potrzebuje teraz 20 galonów powietrza na
minutę, aby dotlenić krew,

169
00:19:17,000 --> 00:19:19,000
co widać jako ciepło na filmach
w podczerwieni.

170
00:19:21,000 --> 00:19:22,999
Niebieskie, czyli jasne strefy są
najgorętsze,

171
00:19:23,000 --> 00:19:26,000
czerwone, czyli ciemne strefy są chłodniejsze.

172
00:19:30,000 --> 00:19:35,999
Głównym działaniem chemicznym jest
uzyskanie energii dla mięśni poprzez spalanie

173
00:19:36,000 --> 00:19:39,000
tam cukru, ale trzy czwarte z tego traci
się jako ciepło.

174
00:19:41,000 --> 00:19:46,999
Przy tej prędkości chemiczne spalanie w
mięśniach jest zbyt szybkie, aby było pełne.

175
00:19:47,000 --> 00:19:50,000
Produkty odpadowe niepełnego spalania teraz
zanieczyszczają krew.

176
00:19:52,000 --> 00:19:54,999
To powoduje zmęczenie i blokuje działanie
mięśni,

177
00:19:55,000 --> 00:19:59,000
dopóki krew nie zostanie oczyszczona
świeżym tlenem.

178
00:20:14,000 --> 00:20:19,000
Wszystko to, w taki czy inny sposób, jest
normalnym metabolizmem zwierzęcia w locie.

179
00:20:20,000 --> 00:20:22,999
Ale biegacz nie był w locie.

180
00:20:23,000 --> 00:20:25,999
Strzał, który go uruchomił, pochodził z
pistoletu startera,

181
00:20:26,000 --> 00:20:32,999
a to, czego świadomie doświadczał, to nie
strach, ale radość.

182
00:20:33,000 --> 00:20:35,999
Biegacz jest jak dziecko podczas zabawy.

183
00:20:36,000 --> 00:20:38,999
Jego działania są przygodą w wolności

184
00:20:39,000 --> 00:20:42,999
a jedynym celem tej zapierającej dech w
piersiach chemii

185
00:20:43,000 --> 00:20:46,000
było zbadanie granic własnej siły.

186
00:20:49,000 --> 00:20:52,999
Istnieją fizyczne różnice między człowiekiem
a innymi zwierzętami,

187
00:20:53,000 --> 00:20:54,999
nawet między człowiekiem a małpami.

188
00:20:55,000 --> 00:21:04,999
Sportowiec chwyta tyczkę, na przykład,
z dokładnym chwytem, któremu żadna małpa

189
00:21:05,000 --> 00:21:09,999
nie może dorównać. Jednak takie różnice są
drugorzędne w porównaniu z nadrzędną

190
00:21:10,000 --> 00:21:12,000
różnicą, polegającą na tym, że sportowiec
jest dorosły,

191
00:21:13,000 --> 00:21:16,999
którego zachowanie nie jest kierowane przez
jego bezpośrednie otoczenie.

192
00:21:17,000 --> 00:21:22,999
Same w sobie jego działania nie mają
praktycznego sensu.

193
00:21:23,000 --> 00:21:27,000
Są ćwiczeniem, które nie jest skierowane
na teraźniejszość.

194
00:21:36,000 --> 00:21:40,999
Umysł sportowca jest skupiony przed nim,
budując jego umiejętności

195
00:21:41,000 --> 00:21:45,000
i wyobraźnią przenosi się w przyszłość.

196
00:22:46,000 --> 00:22:49,999
Skoczek o tyczce to kapsuła ludzkich
zdolności.

197
00:22:50,000 --> 00:22:56,999
Chwyt dłoni, łuk stopy, mięśnie ramion
i miednicy,

198
00:22:57,000 --> 00:23:05,999
sama tyczka, w której energia jest
magazynowana i uwalniana jak łuk wystrzeliwujący

199
00:23:06,000 --> 00:23:12,999
strzałę. To wynalezienie tyczki,
koncentracja umysłu w momencie przed skokiem,

200
00:23:13,000 --> 00:23:17,000
nadaje jej cechy człowieczeństwa.

201
00:23:19,000 --> 00:23:23,999
Jeśli mam prześledzić drogę człowieka
wstecz, do jego początków w świecie zwierząt,

202
00:23:24,000 --> 00:23:30,000
to trzeba prześledzić ewolucję głowy
i czaszki.

203
00:23:31,000 --> 00:23:36,999
Niestety, na przestrzeni około 50 milionów
lat, o których będziemy mówić,

204
00:23:37,000 --> 00:23:41,999
istnieje tylko sześć lub siedem
zasadniczo różnych czaszek.

205
00:23:42,000 --> 00:23:44,999
Aby więc prześledzić ciągłość,

206
00:23:45,000 --> 00:23:51,000
przenoszę je na komputer, który
przeprowadzi nas od jednej do drugiej.

207
00:23:53,000 --> 00:24:01,999
Zacznijmy 50 milionów lat temu
od tego małego, nadrzewnego stworzenia,
lemura,

208
00:24:02,000 --> 00:24:07,000
którego czaszka jest obracana
do góry nogami.

209
00:24:09,000 --> 00:24:13,999
Widać otwór potyliczny z tyłu.

210
00:24:14,000 --> 00:24:20,000
To stworzenie, które wisiało, a nie trzymało
głowę na kręgosłupie.

211
00:24:21,000 --> 00:24:25,999
I ma zasadnicze cechy naczelnych.

212
00:24:26,000 --> 00:24:28,000
Czyli rodziny małp, człekokształtnych
i człowieka.

213
00:24:29,000 --> 00:24:34,999
Z całego szkieletu wiemy, że ma paznokcie,
a nie szpony.

214
00:24:35,000 --> 00:24:42,000
Ma kciuk, który może przeciwstawić się,
przynajmniej częściowo, dłoni,

215
00:24:43,000 --> 00:24:51,999
a w czaszce ma dwie cechy, które
naprawdę oznaczają początek człowieka.

216
00:24:52,000 --> 00:24:57,000
Pysk jest krótki, oczy są szeroko
rozstawione.

217
00:24:58,000 --> 00:25:01,999
Oznacza to, że nastąpiła selekcja
przeciwko zmysłowi węchu

218
00:25:02,000 --> 00:25:05,999
i na korzyść zmysłu wzroku.

219
00:25:06,000 --> 00:25:09,000
Od tego zaczyna się człowiek.

220
00:25:12,000 --> 00:25:13,999
W ciągu następnych 20 milionów lat,

221
00:25:14,000 --> 00:25:20,999
linia prowadząca do małp oddziela się
od głównej linii do małp człekokształtnych
i człowieka.

222
00:25:21,000 --> 00:25:24,999
To stworzenie znajduje się na głównej
linii 30 milionów lat temu.

223
00:25:25,000 --> 00:25:29,000
Jest duże, ale nadal żyje na drzewach.

224
00:25:30,000 --> 00:25:37,000
Ale od teraz przodkowie małp człekształtnych
i człowieka spędzają część czasu na ziemi.

225
00:25:39,000 --> 00:25:40,999
To jest dziesięć milionów lat później.

226
00:25:41,000 --> 00:25:44,999
Klasyczne znalezisko, proconsul.

227
00:25:45,000 --> 00:25:52,000
Mózg jest wyraźnie większy, oczy są teraz
całkowicie skierowane do przodu,
zapewniając stereoskopowe widzenie.

228
00:25:53,000 --> 00:25:57,999
Mówią nam, jak rozwijała się linia
małp człekokształtnych i człowieka.

229
00:25:58,000 --> 00:26:03,000
Ale, niestety, to stworzenie znajduje się
na linii bocznej, linii małp człekokształtnych.

230
00:26:04,000 --> 00:26:07,000
Zęby pokazują nam, że to małpa
człekokształtna

231
00:26:08,000 --> 00:26:16,000
ponieważ sposób, w jaki szczęka jest
blokowana przez duże kły, nie jest ludzki.

232
00:26:18,000 --> 00:26:24,000
To zmiana w uzębieniu sygnalizuje
oddzielenie linii prowadzącej do człowieka.

233
00:26:27,000 --> 00:26:34,000
To stworzenie ma 14 milionów lat
i mamy tylko fragmenty szczęki.

234
00:26:37,000 --> 00:26:41,000
Ale jasne jest, że zęby są równe
i bardziej ludzkie.

235
00:26:43,000 --> 00:26:47,999
Obecnie w zapisie kopalnym istnieje luka
na około dziesięć milionów lat.

236
00:26:48,000 --> 00:26:54,999
Następnie, być może pięć milionów lat temu,
z pewnością dochodzimy do krewnych człowieka.

237
00:26:55,000 --> 00:26:59,999
To jest kuzyn człowieka, nie
w bezpośredniej linii do nas,

238
00:27:00,000 --> 00:27:03,999
mocno zbudowany Australopithecus,
który jest wegetarianinem.

239
00:27:04,000 --> 00:27:11,000
Zęby, które przetrwały, są pokryte
drobinkami piasku, które zbierał z korzeniami,
które jadł.

240
00:27:13,000 --> 00:27:17,999
Jego kuzyn na linii do człowieka jest
lżejszy, widocznie w szczęce,

241
00:27:18,000 --> 00:27:21,000
i prawdopodobnie jest mięsożercą.

242
00:27:24,000 --> 00:27:28,999
To jest najbliższe temu, co kiedyś nazywano
brakującym ogniwem -

243
00:27:29,000 --> 00:27:32,000
Australopithecus z Afryki, dorosła samica.

244
00:27:33,000 --> 00:27:38,999
Dziecko z Taung, od którego zacząłem ten
program, dorosłoby do takiego stanu,

245
00:27:39,000 --> 00:27:45,999
w pełni wyprostowane, chodzące i z dużym
mózgiem, ważącym od funta do półtora funta.

246
00:27:46,000 --> 00:27:48,999
To jest rozmiar mózgu dużej małpy
człekokształtnej.

247
00:27:49,000 --> 00:27:54,000
Ale oczywiście to było małe stworzenie,
mierzące zaledwie cztery stopy wzrostu.

248
00:27:58,000 --> 00:28:00,999
Rzeczywiście, ostatnie odkrycia Richarda
Leakeya sugerują,

249
00:28:01,000 --> 00:28:06,000
że dwa miliony lat temu mózg był jeszcze
większy.

250
00:28:07,000 --> 00:28:12,999
I z tym większym mózgiem przodkowie
człowieka dokonali dwóch wynalazków,

251
00:28:13,000 --> 00:28:18,000
dla jednego z nich mamy widoczne
dowody, a dla drugiego pośrednie.

252
00:28:19,000 --> 00:28:21,000
Najpierw widoczny wynalazek.

253
00:28:22,000 --> 00:28:26,999
Dwa miliony lat temu,
Australopithecus robił kamienne narzędzia,

254
00:28:27,000 --> 00:28:30,999
gdzie prosty cios nadał krawędź
kamieniowi.

255
00:28:31,000 --> 00:28:38,999
I przez następny milion lat, człowiek
w swojej dalszej ewolucji nie zmienił

256
00:28:39,000 --> 00:28:43,999
Przodkowie człowieka mieli krótki kciuk,
więc mogli trzymać to narzędzie tylko

257
00:28:44,000 --> 00:28:47,000
i używać go w ten sposób.

258
00:28:48,000 --> 00:28:50,000
To narzędzie mięsożerców.

259
00:28:51,000 --> 00:28:55,000
Drugi wynalazek jest społeczny.

260
00:28:57,000 --> 00:29:01,999
Czaszki i szkielety Australopithecus,
które znaleźliśmy w dużych ilościach,

261
00:29:02,000 --> 00:29:06,000
pokazują, że większość z nich zmarła
przed ukończeniem 20 lat.

262
00:29:08,000 --> 00:29:11,000
Oznacza to, że musiało być
wiele sierot.

263
00:29:12,000 --> 00:29:16,999
A Australopithecus musiał mieć długie
dzieciństwo, jak wszystkie naczelne.

264
00:29:17,000 --> 00:29:18,999
W wieku dziesięciu lat nadal
były dziećmi.

265
00:29:19,000 --> 00:29:24,999
Dlatego musiała istnieć
organizacja społeczna, która je adoptowała,

266
00:29:25,000 --> 00:29:27,999
uczyniła ich częścią społeczności,
wykształciła ich.

267
00:29:28,000 --> 00:29:33,000
To wielki krok w kierunku ewolucji
kulturowej.

268
00:29:35,000 --> 00:29:42,000
W którym momencie możemy powiedzieć,
że prekursorzy człowieka stają się nim?

269
00:29:44,000 --> 00:29:45,999
To delikatne pytanie.

270
00:29:46,000 --> 00:29:49,000
Takie zmiany nie zachodzą z dnia na dzień.

271
00:29:50,000 --> 00:29:54,999
I byłoby głupotą próbować sprawiać,
by wydawały się bardziej nagłe, niż były

272
00:29:55,000 --> 00:29:57,000
lub spierać się o nazwy.

273
00:29:58,000 --> 00:30:03,999
Dwa miliony lat temu nie byliśmy jeszcze
ludźmi, ale milion lat temu już tak,

274
00:30:04,000 --> 00:30:09,999
ponieważ wtedy pojawia się stworzenie,
które można nazwać Homo -

275
00:30:10,000 --> 00:30:11,999
Homo erectus.

276
00:30:12,000 --> 00:30:15,999
Rozprzestrzenił się daleko poza Afrykę.

277
00:30:16,000 --> 00:30:23,000
To człowiek pekiński, 400 000 lat,
pierwsze stworzenie, które używało ognia.

278
00:30:25,000 --> 00:30:30,999
Zmiany u Homo erectus są znaczące
przez milion lat, ale wydają się stopniowe.

279
00:30:31,000 --> 00:30:37,999
To jest człowiek neandertalski. Ma już
trzypuntowy mózg, tak duży jak współczesny.

280
00:30:38,000 --> 00:30:42,999
Prawdopodobnie niektóre linie człowieka
neandertalskiego wymarły,

281
00:30:43,000 --> 00:30:50,000
ale wydaje się prawdopodobne, że linia
na Bliskim Wschodzie przeszła bezpośrednio

282
00:30:52,000 --> 00:30:58,999
Gdzieś w ciągu ostatniego miliona lat
człowiek dokonał zmiany w jakości

283
00:30:59,000 --> 00:31:04,999
co prawdopodobnie wskazuje
na pewne biologiczne udoskonalenie ręki,

284
00:31:05,000 --> 00:31:09,000
a zwłaszcza mózgu
kontrolującego rękę.

285
00:31:10,000 --> 00:31:14,999
Wytwarza narzędzia, które wymagają
znacznie precyzyjniejszej manipulacji

286
00:31:15,000 --> 00:31:18,000
i oczywiście podczas użytkowania.

287
00:31:21,000 --> 00:31:27,999
Ewolucja mózgu, ręki,
oczu, stóp, całej ludzkiej budowy,

288
00:31:28,000 --> 00:31:32,000
tworzy mozaikę szczególnych darów.

289
00:31:34,000 --> 00:31:37,999
Człowiek nie jest najbardziej majestatyczny.

290
00:31:38,000 --> 00:31:42,000
Długo przed ssakami,
dinozaury były o wiele wspanialsze.

291
00:31:44,000 --> 00:31:47,999
Ale ma to, czego nie ma żadne
inne zwierzę,

292
00:31:48,000 --> 00:31:50,999
układankę zdolności,

293
00:31:51,000 --> 00:32:00,000
które same w sobie przez 3000 milionów
lat życia czynią go kreatywnym.

294
00:32:01,000 --> 00:32:04,999
Każde zwierzę pozostawia ślady tego,
czym było.

295
00:32:05,000 --> 00:32:08,000
Tylko człowiek zostawia ślady tego,
co stworzył.

296
00:32:27,000 --> 00:32:33,000
Od przodka Australopithecus, rodzina
człowieka jadła trochę mięsa,

297
00:32:34,000 --> 00:32:35,999
najpierw małe zwierzęta,

298
00:32:36,000 --> 00:32:37,999
później większe.

299
00:32:38,000 --> 00:32:41,999
Mięso jest bardziej skoncentrowanym
białkiem niż roślina.

300
00:32:42,000 --> 00:32:48,000
A jedzenie mięsa zmniejsza objętość
i czas spędzony na jedzeniu o dwie trzecie.

301
00:32:49,000 --> 00:32:53,999
Lecz powolne stworzenie jak człowiek
może śledzić, gonić i osaczać

302
00:32:54,000 --> 00:32:58,999
zwierzę z sawanny, przystosowane
do ucieczki, tylko dzięki współpracy.

303
00:32:59,000 --> 00:33:02,999
Polowanie wymaga świadomego
planowania i organizacji,

304
00:33:03,000 --> 00:33:06,999
za pomocą języka i broni.

305
00:33:07,000 --> 00:33:09,999
Polowanie jest wspólnym
przedsięwzięciem,

306
00:33:10,000 --> 00:33:16,000
którego kulminacją, ale tylko
kulminacją, jest zabicie.

307
00:34:42,000 --> 00:34:47,999
Polowanie nie może utrzymać
rosnącej populacji w jednym miejscu.

308
00:34:48,000 --> 00:34:53,000
Limit dla sawanny wynosił nie więcej
niż dwie osoby na milę kwadratową.

309
00:34:54,000 --> 00:34:58,999
Przy tej gęstości, całkowita
powierzchnia lądowa Ziemi mogła

310
00:34:59,000 --> 00:35:03,999
utrzymać tylko obecną populację
Kalifornii, około 20 milionów,

311
00:35:04,000 --> 00:35:07,000
i nie mogłaby utrzymać populacji
Wielkiej Brytanii.

312
00:35:08,000 --> 00:35:13,999
Wybór dla myśliwych był brutalny -
umrzeć z głodu albo się przenieść.

313
00:35:14,000 --> 00:35:17,000
Przemieszczali się na ogromne
odległości.

314
00:35:19,000 --> 00:35:22,999
Milion lat temu byli już w
Afryce Północnej.

315
00:35:23,000 --> 00:35:29,000
700 000 laat tee o n ee wee n aa

316
00:35:30,000 --> 00:35:39,000
400 000 lat temu pomaszerowali na
północ, do Chin na wschodzie i Europy.

317
00:35:40,000 --> 00:35:47,000
Te niesamowite migracje uczyniły
człowieka od wczesnych czasów gatunkiem

318
00:35:48,000 --> 00:35:52,000
szeroko rozproszonym, mimo że jego
całkowita liczba była dość mała,

319
00:35:53,000 --> 00:35:58,000
może milion. Tym bardziej
zniechęcające jest to, że człowiek

320
00:35:59,000 --> 00:36:03,000
przeniósł się na północ w czasie,
gdy klimat tam zamieniał się w lód.

321
00:36:15,000 --> 00:36:20,000
W tym wielkim chłodzie lód,
jakby to powiedzieć, wyrósł z ziemi.

322
00:36:32,000 --> 00:36:36,999
Klimat na północy był umiarkowany
od niepamiętnych czasów,

323
00:36:37,000 --> 00:36:39,999
dosłownie od kilkuset milionów lat.

324
00:36:40,000 --> 00:36:44,999
Jednak właśnie wtedy, gdy Homo
erectus osiedlił się w Chinach i

325
00:36:45,000 --> 00:36:49,999
Europie Północnej, rozpoczęła się
sekwencja trzech oddzielnych epok lodowych.

326
00:36:50,000 --> 00:36:56,999
Pierwsza była najgwałtowniejsza, gdy
człowiek pekiński żył w jaskiniach 400

327
00:36:57,000 --> 00:37:03,000
000 lat temu. Nic dziwnego, że
w tych jaskiniach po raz pierwszy

328
00:37:09,000 --> 00:37:16,000
użyto ognia. Lód przesunął się na
południe i wycofał trzy razy,

329
00:37:18,000 --> 00:37:22,999
a ziemia za każdym razem się zmieniała.
Pokrywy lodowe, w szczytowym

330
00:37:23,000 --> 00:37:26,000
momencie, zawierały tak dużo wody
ziemskiej, że poziom morza opadł

331
00:37:30,000 --> 00:37:32,999
o 400 stóp. W drugiej epoce lodowej,
ponad 200 000 lat temu,

332
00:37:33,000 --> 00:37:37,000
ważny stał się człowiek neandertalski,
z jego dużym mózgiem.

333
00:37:40,000 --> 00:37:44,999
Kultury człowieka, które rozpoznajemy,
zaczęły się formować w najnowszej

334
00:37:45,000 --> 00:37:47,000
epoce lodowej, w ciągu ostatnich
100 000 lat.

335
00:37:50,000 --> 00:37:56,000
Wtedy to znajdujemy rozbudowane
narzędzia, które wskazują na

336
00:37:57,000 --> 00:38:02,000
wyrafinowane formy polowania, na
przykład oszczep i pałkę, która

337
00:38:03,000 --> 00:38:07,999
może być narzędziem do prostowania,
w pełni zadziorny harpun i,

338
00:38:08,000 --> 00:38:10,000
oczywiście, główne narzędzia krzemienne,
które były potrzebne do wykonania

339
00:38:12,000 --> 00:38:18,999
narzędzi myśliwskich. Człowiek
przetrwał ciężką próbę epok lodowych,

340
00:38:19,000 --> 00:38:24,000
ponieważ miał elastyczność umysłu,
aby rozpoznawać wynalazki i zamieniać

341
00:38:32,000 --> 00:38:38,999
je we własność wspólną. Najwyraźniej
epoki lodowe spowodowały głęboką

342
00:38:39,000 --> 00:38:44,000
zmianę w sposobie życia człowieka.
Zmusiły go do mniejszego polegania

343
00:38:55,000 --> 00:39:00,999
na roślinach, a bardziej na zwierzętach.
Rygory polowania na skraju lodu

344
00:39:01,000 --> 00:39:07,000
zmieniły również strategię polowania.
Stało się mniej atrakcyjne śledzenie

345
00:39:08,000 --> 00:39:13,999
pojedynczych zwierząt, choćby
były duże. Lepszą alternatywą

346
00:39:14,000 --> 00:39:18,999
było podążanie za stadami zwierząt
i nie tracenie ich z oczu, uczenie się

347
00:39:19,000 --> 00:39:22,000
przewidywania i, w końcu,
przyjmowanie ich zwyczajów,

348
00:39:24,000 --> 00:39:31,000
w tym ich wędrownych migracji.
To jest szczególna adaptacja, tryb

349
00:39:32,000 --> 00:39:36,999
życia transhumancji w ruchu. Jedynymi
ludźmi, którzy wciąż żyją w ten

350
00:39:37,000 --> 00:39:40,999
sposób, są Lapończycy na dalekiej
północy Skandynawii, którzy podążają

351
00:39:41,000 --> 00:39:44,000
tak jak robili to w epoce lodowcowej.

352
00:39:46,000 --> 00:39:50,999
Jest 30 000 ludzi i 300 000 reniferów

353
00:39:51,000 --> 00:39:57,000
a ich sposób życia dobiega końca,
nawet teraz, gdy na to patrzymy.

354
00:40:05,000 --> 00:40:06,999
Stada odbywają własną migrację

355
00:40:07,000 --> 00:40:13,000
przez fiordy,
z jednego lodowatego pastwiska porostów na
inne,

356
00:40:14,000 --> 00:40:15,999
a Lapończycy podążają za nimi.

357
00:40:16,000 --> 00:40:17,999
Ale Lapończycy nie są pasterzami.

358
00:40:18,000 --> 00:40:23,999
Nie kontrolują reniferów.
Nie udomowili ich.

359
00:40:24,000 --> 00:40:27,000
Po prostu przemieszczają się tam,
gdzie przemieszczają się stada.

360
00:40:46,000 --> 00:40:49,999
Lapończycy mają niektóre z tradycyjnych
wynalazków do kontrolowania pojedynczych
zwierząt

361
00:40:50,000 --> 00:40:52,999
odkrytych również przez inne kultury.

362
00:40:53,000 --> 00:40:57,999
Na przykład sprawiają, że niektóre samce
są posłuszne jako zwierzęta pociągowe,

363
00:40:58,000 --> 00:41:00,000
poprzez kastrację.

364
00:41:30,000 --> 00:41:31,999
To dziwna relacja.

365
00:41:32,000 --> 00:41:35,000
Lapończycy są całkowicie zależni
od reniferów.

366
00:41:36,000 --> 00:41:36,999
Jedzą mięso,

367
00:41:37,000 --> 00:41:39,999
około pół kilograma na głowę dziennie.

368
00:41:40,000 --> 00:41:43,999
Używają ścięgien, futra, skór
i kości,

369
00:41:44,000 --> 00:41:46,999
piją mleko, używają nawet poroża.

370
00:41:47,000 --> 00:41:50,999
A jednak Lapończycy są bardziej wolni
niż renifery,

371
00:41:51,000 --> 00:41:57,999
ponieważ ich tryb życia jest adaptacją
kulturową, a nie biologiczną.

372
00:41:58,000 --> 00:42:00,999
Adaptacja, której dokonali Lapończycy,

373
00:42:01,000 --> 00:42:04,999
życie transhumacyjne w ruchu
w lodowym krajobrazie,

374
00:42:05,000 --> 00:42:08,000
to wybór, który mogą zmienić.

375
00:42:09,000 --> 00:42:13,000
Nie jest nieodwracalny, jak mutacje
biologiczne.

376
00:42:16,000 --> 00:42:20,000
Budowanie schronienia ze skór renifera
to adaptacja,

377
00:42:21,000 --> 00:42:22,999
którą Lapończycy mogą zmienić jutro.

378
00:42:23,000 --> 00:42:25,999
Większość z nich robi to teraz.

379
00:42:26,000 --> 00:42:29,000
Ale nie możesz zmienić koloru swojej skóry.

380
00:42:30,000 --> 00:42:32,000
Dlaczego Lapończycy są biali?

381
00:42:34,000 --> 00:42:36,000
Człowiek zaczął z ciemną skórą.

382
00:42:37,000 --> 00:42:39,999
Światło słoneczne wytwarza witaminę D
w jego skórze

383
00:42:40,000 --> 00:42:42,999
a gdyby był biały w Afryce,
wytwarzałoby jej za dużo.

384
00:42:43,000 --> 00:42:51,999
Ale na północy człowiek musi wpuścić
całe światło słoneczne, aby wytworzyć
wystarczającą ilość witaminy D,

385
00:42:52,000 --> 00:42:56,000
a selekcja naturalna faworyzowała więc
tych o bielszej skórze.

386
00:42:59,000 --> 00:43:04,999
Różnice biologiczne między różnymi
społecznościami są na tę skromną skalę.

387
00:43:05,000 --> 00:43:10,999
Lapończycy nie żyli dzięki adaptacji
biologicznej, ale dzięki wynalazczości,

388
00:43:11,000 --> 00:43:14,999
dzięki pomysłowemu wykorzystaniu zwyczajów
renifera i wszystkich jego produktów,

389
00:43:15,000 --> 00:43:18,999
przez przekształcenie go w zwierzę pociągowe,

390
00:43:19,000 --> 00:43:22,000
przez artefakty i sanie.

391
00:43:25,000 --> 00:43:28,999
Przetrwanie w lodzie nie zależało
od koloru skóry.

392
00:43:29,000 --> 00:43:38,000
Lapończycy przetrwali, człowiek przetrwał
epoki lodowcowe dzięki nadrzędnemu
wynalazkowi wszech czasów - ogniowi.

393
00:43:53,000 --> 00:43:55,999
Ogień jest symbolem ogniska domowego

394
00:43:56,000 --> 00:44:02,999
a od czasu, gdy Homo sapiens zaczął
pozostawiać ślad swojej ręki 30 000 lat temu,

395
00:44:03,000 --> 00:44:06,000
ognisko domowe było jaskinią.

396
00:44:22,000 --> 00:44:23,999
Przez co najmniej milion lat,

397
00:44:24,000 --> 00:44:29,000
człowiek, w jakiejś rozpoznawalnej formie,
żył jako zbieracz i myśliwy.

398
00:44:30,000 --> 00:44:34,999
Prawie nie mamy pomników
z tego ogromnego okresu prehistorii

399
00:44:35,000 --> 00:44:39,000
znacznie dłuższego niż jakakolwiek historia,
którą zapisujemy.

400
00:44:40,000 --> 00:44:44,999
Dopiero pod koniec tego czasu,
na skraju europejskiego lądolodu,

401
00:44:45,000 --> 00:44:52,000
Znajdujemy w jaskiniach, jak Altamira,
i w Hiszpanii, i płd. Francji, zapis tego,

402
00:44:53,000 --> 00:44:59,000
co dominowało w umyśle człowieka-
-myśliwego.

403
00:45:00,000 --> 00:45:08,000
Widzimy tam, co tworzyło jego świat
i czym się zajmował.

404
00:45:09,000 --> 00:45:15,000
Wiedza o zwierzęciu, z którego żył
i na które polował.

405
00:46:06,000 --> 00:46:11,999
A jednak, gdy się zastanowić,
co jest niezwykłe, to nie to, że jest tak

406
00:46:12,000 --> 00:46:14,000
mało pomników, ale to, że w ogóle są.

407
00:46:15,000 --> 00:46:20,999
Człowiek jest małym, wolnym,
niezgrabnym, nieuzbrojonym zwierzęciem.

408
00:46:21,000 --> 00:46:29,000
Musiał wynaleźć kamień, krzemień,
nóż, włócznię.

409
00:46:31,000 --> 00:46:36,999
Ale dlaczego do tych naukowych
wynalazków, niezbędnych do przeżycia,

410
00:46:37,000 --> 00:46:44,000
od dawna dodawał te sztuki, które nas
teraz zadziwiają?

411
00:46:45,000 --> 00:46:46,999
Dekoracje z kształtami zwierząt.

412
00:46:47,000 --> 00:46:53,999
Dlaczego przede wszystkim przychodził
do jaskiń, mieszkał w nich,

413
00:46:54,000 --> 00:46:58,000
a potem malował zwierzęta nie tam,
gdzie mieszkał,

414
00:46:59,000 --> 00:47:04,999
ale w miejscach ciemnych, sekretnych,

415
00:47:05,000 --> 00:47:11,000
odległych, ukrytych, niedostępnych?

416
00:47:24,000 --> 00:47:30,000
Oczywiste jest, że w tych miejscach
zwierzę było magiczne.

417
00:47:31,000 --> 00:47:33,999
Ale magia to słowo, które niczego
nie wyjaśnia.

418
00:47:34,000 --> 00:47:39,000
Mówi, że człowiek wierzył, że ma moc,
ale jaką moc?

419
00:47:40,000 --> 00:47:43,000
Tutaj mogę przedstawić tylko moją
osobistą opinię.

420
00:47:44,000 --> 00:47:47,999
Myślę, że moc, którą widzimy,
wyrażona tu po raz pierwszy,

421
00:47:48,000 --> 00:47:52,000
to moc wybiegającej w przyszłość
wyobraźni.

422
00:47:55,000 --> 00:48:02,999
Na tych obrazach myśliwy zapoznawał
się z niebezpieczeństwami, którym musiał

423
00:48:03,000 --> 00:48:05,000
stawić czoła, ale które jeszcze
nie nadeszły.

424
00:48:06,000 --> 00:48:09,999
Kiedy myśliwych przyprowadzano tu,
w sekretną ciemność,

425
00:48:10,000 --> 00:48:13,999
i nagle zapalano światło na obrazy,

426
00:48:14,000 --> 00:48:17,999
widział bizona tak, jak musiałby
się z nim zmierzyć.

427
00:48:18,000 --> 00:48:21,999
Widział biegnącego jelenia,

428
00:48:22,000 --> 00:48:25,000
widział obracającego się dzika.

429
00:48:28,000 --> 00:48:30,000
Chwila strachu stała się dla niego
teraźniejszością,

430
00:48:35,000 --> 00:48:37,999
jego ramię z włócznią naprężało się
doświadczeniem, które miał mieć

431
00:48:38,000 --> 00:48:42,000
i którego nie musiał się bać.

432
00:48:45,000 --> 00:48:53,000
My również patrzymy tu przez teleskop
wyobraźni.

433
00:48:54,000 --> 00:48:56,999
Wyobraźnia jest teleskopem w czasie.

434
00:48:57,000 --> 00:49:01,000
Patrzymy wstecz na doświadczenia
przeszłości.

435
00:49:03,000 --> 00:49:06,999
Ludzie, którzy tworzyli te obrazy,
ludzie, którzy byli obecni,

436
00:49:07,000 --> 00:49:10,000
patrzyli przez ten teleskop w przyszłość.

437
00:49:12,000 --> 00:49:18,999
Patrzyli wzdłuż rozwoju człowieka,
ponieważ to, co nazywamy ewolucją

438
00:49:19,000 --> 00:49:26,000
kulturową, jest zasadniczo ciągłym
wzrostem i poszerzaniem się ludzkiej

439
00:49:29,000 --> 00:49:31,999
wyobraźni. Ludzie, którzy tworzyli
broń,

440
00:49:32,000 --> 00:49:37,000
i ludzie, którzy tworzyli obrazy,
robili to samo,

441
00:49:39,000 --> 00:49:44,999
przewidując przyszłość, jak tylko
człowiek potrafi,

442
00:49:45,000 --> 00:49:50,999
wnioskując o tym, co ma nadejść,
z tego, co jest tutaj.

443
00:49:51,000 --> 00:49:55,999
Na wszystkich tych jaskiniach
odcisk dłoni mówi, że

444
00:49:56,000 --> 00:50:02,000
"To jest mój znak, to jest człowiek".